Gemeenten hebben vanuit het Rijk een grote verantwoordelijkheid gekregen in de energietransitie: De leefbaarheid in woonomgevingen moet verbeterd worden en tegelijkertijd moeten energielasten betaalbaar blijven. Maar in de realiteit hebben gemeenten nauwelijks eigenaarschap over de gebouwen waarin het uiteindelijk moet gebeuren.  

Corporaties hebben dat eigenaarschap wél en zijn zich bewust van het belang hun meerjarige onderhoudsplannen te verbinden met de energie- en warmtetransitie. Maar worden gedwongen zich alleen te richten op hun eigen woningbezit. En dat is meestal maar een deel van een wijk of straat. En identieke woningen uit hun arsenaal zijn inmiddels vaak vermengd met “gespikkeld bezit”.  

Marktpartijen, van energieleverancier tot bouw en infra-aannemer, staan intussen te popelen om hun kennis en innovatiekracht in te zetten. 

Allemaal van goede wil, maar het swingt nog niet. Niet omdat de wil ontbreekt, maar omdat samenwerkingsvormen tussen dat soort partijen niet zijn ingericht op complexiteit en tempo. Wat als we met al die krachten wél een integrale samenwerking opzoeken?  

Gemeenten werken vanuit beleid — corporaties en bedrijven vanuit concreetheid 

Gemeenten opereren met Wijkuitvoeringsplannen, routekaarten en beleidskaders die noodzakelijk zijn, maar vaak traag concreet worden. Corporaties hebben juist behoefte aan duidelijkheid: hoeveel woningen, welke typologieën, welk tempo, welke kosten, welke bronnen van (collectieve) warmte en elektriciteit worden in een wijk gekozen, en welke koppelmomenten daarbij horen? Zolang die concreetheid ontbreekt, kunnen zij simpelweg niet vooruit. 

Bedrijven staan ondertussen klaar. Ze hebben de technieken, de rekenmodellen en de uitvoeringskracht. Maar ondernemers komen meestal pas aan tafel wanneer een opdracht is gegund, met compleet uitgewerkte ontwerpen en bestekken waar nauwelijks nog in te innoveren valt. Het resultaat is een vacuüm: iedereen wacht op elkaar. 

Ondertussen tikt de klok en raakt ruimte verloren 

Een illustratie van hoe versnippering en verzuiling, alleen al binnen één organisatie, een transitie niet verder helpt, met een voorbeeld vanuit de energietransitie: 

De schaarse ruimte, ook in wijken, dwingt tot meervoudig gebruik: daken, sportparken, rioleringsroutes, wegen, bermen: alles kan bijdragen aan warmte, energieopwekking, opslag of logistiek. Maar die puzzel is voor veel gemeenten moeilijk te leggen, door hun versnipperde organisatiestructuur. De afdeling Wegen richt zich op vervangingsschema’s, terwijl Sportparkbeheer focust op onderhoudscycli. Beide beschikken over waardevolle middelen voor de energietransitie, maar in hun normale werkwijze zit het niet om die middelen gezamenlijk te benutten.  

Ook bouwteams (als er al voor wordt gekozen) richten de blik vaak naar binnen, gericht op wat is ‘best for project’, in plaats van op de meervoudige waarde die in een wijk mogelijk is. 

 Het gevolg is voorspelbaar: aanbestedingen in de infra die níet bijdragen aan de energietransitie halen een wegdek, parkeerplaats of sportveld vaak tien jaar uit beeld.  

Integrale samenwerking: samen aan de ontwikkeltafel 

Wat ontbreekt, is een gedeelde ontwikkeltafel waar gemeenten, corporaties en bedrijven vanaf het begin samenwerken. Niet pas wanneer oplossingen al zijn dichtgetekend en doorgerekend. Want op dat moment is het voor innovatie vaak te laat, te duur of te ingewikkeld om nog in te passen. En betrokkenen hebben zich dan al aan hun plan verbonden; aanpassen voelt als verlies. 

In een integrale aanpak begint samenwerking vóórdat er keuzes zijn gemaakt. Waar partijen samen onderzoeken wat er kan, niet alleen wat er op papier staat. 

Wat is daarvoor nodig? 

• Cross-sectorale opdrachten waarin energie, infrastructuur, mobiliteit en vastgoed samenkomen. 

• Gezamenlijke data en scenario’s, zodat corporaties kunnen rekenen, gemeenten richting kunnen bepalen en bedrijven zich kunnen voorbereiden op stabiele projectstromen (waardoor investeren in innovatie wél aantrekkelijk wordt). 

• Leren en samen ontwikkelen in de vroege fase, niet alleen uitvoeren in de late fase. 

• Meerjarige samenwerking, in een programmatische aanpak, zodat kennis zich verdiept in plaats van reset na ieder project. 

• Maatschappelijke governance, waarin publieke doelen en private expertise elkaar versterken in plaats van blokkeren. 

Langdurige samenwerking, door mensen met inhoudelijk mandaat en handelingsperspectief, is geen zachte wens maar een harde voorwaarde om te versnellen. In elke wijk waarin dit wél gebeurt, versnelt de transitie bijna direct.  

En nu?  

Herken je jouw organisatie in deze situatie? Kom dan 27 januari naar de lancering van het nieuwe programma over integrale wijkverduurzaming. Binnen dit nieuwe programma over geven we gehoor aan de uitdagingen van de energietransitie en renovatieopgave. Dit programma draait om samen doen, leren en innoveren. Wil je een bijdrage leveren aan het ontwikkelen én uitvoeren van een aanpak voor opschaalbare wijkverduurzaming? Kom 27 januari naar de lancering van het programma of neem contact op met Erick Wuestman voor meer informatie!