Klimaatneutraliteit, circulariteit en schoon en emissieloos bouwen staan inmiddels bij veel overheden op de agenda. Toch blijkt de stap van ambitie naar uitvoering vaak lastig. Het probleem is meestal niet dat er te weinig beleid is. Juist de vertaling van beleidsdoelen naar concrete keuzes, processen en werkwijzen blijkt in de praktijk een uitdaging.

Tijdens de bijeenkomst over het Doeboek Klimaatneutrale en Circulaire Infra Overijssel op 8 september 2026 kwamen veertig deelnemers, voornamelijk afkomstig van gemeenten en provincies, samen. De groep verdeelde zich in thematafels over wegverharding, kunstwerken, riolering, schoon en emissieloos bouwen en Beleid & Organisatie. Vanuit Pioneering ging Jan Wienk samen met bezoekers in op het onderwerp Beleid & Organisatie.

Waar lopen organisaties tegenaan?

Na een korte toelichting op de onderdelen Beleid & Organisatie uit het Doeboek is aan de tafel eerst opgehaald waar deelnemers in hun eigen organisatie tegenaan lopen.

Daar kwam een herkenbaar beeld uit naar voren. Er is meestal geen gebrek aan beleid of ambitie. Integendeel: er is eerder sprake van een stapeling van beleidsdoelstellingen, terwijl de vertaling naar concrete opgaven en keuzes versnipperd plaatsvindt. Veel gebeurt nog in losse projecten en de toepassing van klimaatneutraliteit en circulariteit is vaak sterk afhankelijk van individuele mensen die er energie in steken.

Ook tijd, prioriteit en aandacht werden genoemd. Net als de vraag: wat is precies het doel en wat moet iemand daarvoor in zijn of haar eigen rol doen? Een ander belangrijk punt was hoe kennis die bij een projectleider, adviseur of specialist aanwezig is, breder in de gemeentelijke organisatie kan worden gedeeld én als vliegwiel kan worden ingezet.

Van beleid naar keuzes in het proces

Dat sluit sterk aan bij wat in Overijssel binnen Infra Futurelabs van Pioneering de afgelopen jaren is geleerd. In de presentatie liet Jan daarom voorbeelden zien van de aanpak die samen met gemeenten, provincie, marktpartijen en kennisinstellingen wordt ontwikkeld.

De rode draad daarin is dat circulariteit geen inkoopvraagstuk is, maar vooral een ontwerp- en organisatievraagstuk.

Als beleidsdoelstellingen pas bij de aanbesteding worden toegevoegd, is dat feitelijk te laat. Keuzes over het voorkomen van ingrepen, hergebruik, levensduur, materiaalgebruik en integraliteit worden immers veel eerder in het proces gemaakt.

In de presentatie is dat onder meer zichtbaar gemaakt met de Regionale Aanpak Leefomgeving en de verschillende stappen in het circulaire ontwerpproces. De lijn daarin is helder: beleidsdoelstellingen moeten vanaf de initiatieffase worden meegenomen en gedurende het ontwerp, de voorbereiding, realisatie en het beheer steeds opnieuw onderdeel zijn van de afweging.

Dat vraagt om een meer uniforme werkwijze, heldere definities en een ontwerpproces waarin maatschappelijke doelstellingen vanaf het begin een plek krijgen. Zo hoeft niet iedere organisatie en iedere opgave opnieuw het wiel uit te vinden.

Van losse projecten naar programmatisch werken

Om dat goed te kunnen organiseren, is een andere werkwijze nodig: van losse projecten naar een meer programmatische aanpak, met langetermijndoelstellingen en meer continuïteit in mensen, proces en samenwerking.

Dat biedt meer ruimte om klimaatneutrale en circulaire oplossingen te ontwikkelen en te innoveren, en leidt tegelijkertijd tot meer efficiëntie en voorspelbaarheid. Door meerdere opgaven in samenhang te organiseren, ontstaat bovendien meer ruimte om gezamenlijk te leren, kennis vast te houden en succesvolle werkwijzen verder te ontwikkelen.

Wat is nodig om echt stappen te zetten?

Na een korte pauze is met de deelnemers verkend wat organisaties nodig hebben om daadwerkelijk verder te komen.

• meer leiderschap op alle niveaus: richting en duidelijkheid vanuit bestuur en management, én persoonlijk leiderschap van medewerkers om zelf stappen te zetten;
• een meer integrale benadering van opgaven;
• circulariteit en klimaatdoelen veel eerder in het proces meenemen;
• een concrete leidraad of stappenplan met goede voorbeelden en best practices, waarmee mensen direct zelf aan de slag kunnen;
• leren van elkaar en kennis en expertise tussen gemeenten bundelen;
• succesvolle pilots niet als pilot laten eindigen, maar vertalen naar een structurele aanpak;
• minder vrijblijvendheid en uiteindelijk ook duidelijke kaders of richtlijnen.

Daarmee werd precies bevestigd waar het Doeboek voor bedoeld is: niet nóg een beleidsdocument maken, maar mensen helpen om beleid om te zetten in handelen.

Organiseren én ontwikkelen

De uitdaging is hoe organisaties, processen en samenwerking zo worden ingericht en mensen zo worden ontwikkeld, dat zij in staat zijn om die ambitie daadwerkelijk te vertalen naar de keuzes die iedere dag worden gemaakt.

Dat vraagt om een aantal duidelijke verschuivingen: van project naar programma, van sectorale naar integrale afwegingen, van pilot naar vaste werkwijze en van sturen op circulariteit bij de aanbesteding naar sturen gedurende het gehele proces.

MKI kan daarbij veel beter worden benut als stuur- en beslisinstrument bij variantenstudies en ontwerp dan uitsluitend als gunningscriterium bij aanbestedingen. Als MKI pas bij de aanbesteding wordt ingezet, ontstaat het risico dat vooral op de score wordt gestuurd, terwijl de echte keuzes voor klimaatneutraliteit en circulariteit vaak al veel eerder in het proces zijn gemaakt.

Ook de samenwerking met de markt verandert daarmee. Niet vooraf een volledig bepaald eindresultaat aanbesteden, maar waar mogelijk ruimte creëren om samen tot de beste oplossing te komen. Dat vraagt om een andere verhouding tussen opdrachtgever en opdrachtnemer en om meer continuïteit in de samenwerking.

De kern van de tafel

We hebben niet per se méér beleid nodig. We moeten vooral beter organiseren dat het beleid dat er al is, ook echt gaat werken in de praktijk.

Daarmee raakt de thematafel Beleid & Organisatie direct aan de andere tafels van deze middag. Of het nu gaat om wegverharding, kunstwerken, riolering of schoon en emissieloos bouwen: uiteindelijk moeten technische mogelijkheden hun weg vinden naar concrete keuzes, processen en werkwijzen binnen organisaties.

Dat lukt alleen als overheden dit niet allemaal afzonderlijk en per project blijven uitvinden. Juist door regionaal meer uniformiteit te creëren, samen te leren en kennis, aanpakken en capaciteit te delen, kan de stap worden gemaakt van goede voorbeelden en pilots naar de normale manier van werken.

Van ambitie naar organiseren, van organiseren naar doen.