We weten het al jaren: als we klimaatverandering écht willen afremmen, moeten we zo snel mogelijk afscheid nemen van fossiele energie – in alle facetten van onze samenleving. De urgentie is hoog – en voelbaar in vrijwel elke sector. Van woningbouw tot mobiliteit, van industrie tot landbouw. Toch blijft grootschalige verandering uit. Waarom eigenlijk?
De eenvoudige waarheid: de energietransitie vraagt om een systeemverandering. En systemen veranderen niet vanzelf. Zeker complexe systemen kenmerkten zich door een hoge mate van robuustheid, een mechanisme van zelfinstandhouding en de kracht om externe (verander)krachten te weerstaan of absorberen. Maar de robuustheid begint te wankelen. Stroomuitval dreigt. Er is veel ruis op energiesystemen door lekstromen en andere onregelmatigheden die door lokale energie-opwek alleen maar verder worden versterkt. Het huidige systeem past niet meer bij de manier waarop we nu energie gebruiken en opwekken.
En al lijkt het huidige energiesysteem door de centralistische oriëntatie vrij overzichtelijk ingericht, niets is minder waar. De complexiteit en daarmee ‘onbeweeglijkheid’ wordt voor bepaald door de institutionele context. Het geheel van wetten, regels en (juridische, financiële en fiscale) afspraken maken dat er niet zomaar een kleine wijziging kan worden doorgevoerd. Alles is met alles verbonden.
Een onzichtbare infrastructuur
De transitie naar een duurzame energievoorziening klinkt helder: fossiel eruit, hernieuwbaar erin. Maar achter die ogenschijnlijk eenvoudige slogan gaat een complexe werkelijkheid schuil. De energietransitie is niet alleen het installeren van zonnepanelen of het bouwen van windmolens. In feite bouwen we een volledig nieuw energiesysteem op. Een systeem waarin woningen niet langer afhankelijk zijn van gas, auto’s elektrisch worden aangedreven en fabrieken draaien op groene stroom of (groene) waterstof.
Die verandering draait niet alleen om techniek. Ze raakt ook de manier waarop we onze wet- en regelgeving vormgeven, hoe fiscale en juridische structuren zijn ingericht, en hoe organisaties en samenlevingen functioneren. Daarbij verandert ook hoe we energie gebruiken en welk gedrag we als vanzelfsprekend zijn gaan beschouwen. Kortom, het raakt fundamenteel aan hoe we het altijd hebben gedaan – als individu, als overheid en als (energie) bedrijf.
Al deze aspecten zijn verweven in een intense onderlinge afhankelijkheid, en daarin zit hem nu juist de crux. Wonen, werken, mobiliteit en industrie zijn niet los van elkaar te zien. Ze zijn ingebed in ketens van afspraken, netwerken, infrastructuren en belangen. Het bestaande energiesysteem is als een ingewikkeld web – en elke draad die je probeert te vervangen, raakt talloze anderen.
De wetten van het oude systeem
We bevinden ons in een paradox tussen verandering en regelgeving. Verandering wordt vertraagd door regels die zijn geschreven voor het verleden. Het huidige fiscale en juridische kader is ontworpen rond centrale opwek, grootschalige distributie en lineaire verdienmodellen. Dat betekent dat innovatieve projecten – lokaal, circulair of decentraal – vaak vastlopen in wet- en regelgeving. Tegelijkertijd zijn we ons er bewust van dat wetten en regels juist bedoeld zijn om nieuwe veranderfenomenen te ordenen – en dus in de basis volgend (horen te) zijn op maatschappelijke ontwikkelingen.
Neem bijvoorbeeld een wijk die zelf duurzame energie wil opwekken en uitwisselen. Technisch kan het, maar juridisch is het ingewikkeld. Of een bedrijf dat warmte wil uitwisselen met de buren: financieel aantrekkelijk, maar vrijwel onmogelijk door huidige wet- en regelgeving. We willen dat woningeigenaren in alle geledingen van de maatschappij investeren in een duurzame woning, maar het lukt ons niet om daar passende financieringsoplossingen voor te bedenken. Misschien omdat we niet creatief genoeg zijn, maar een grote uitdaging zit ook in het inpassen van nieuwe oplossingen in bestaande systemen.
Transitie betekent verandering, betekent onzekerheid, betekent risico’s, vraagt lef. Ons politiek-bestuurlijk systeem is gestoeld op het tegenovergestelde: mijding van risico’s, werken met zekerheden, en een verantwoording vooraf van investeringen. Het is geen onwil of onkunde die verandering tegenhouden, maar simpelweg de systemen en werkwijzen die niet passend zijn voor wat we nu nodig hebben.
Macht, posities en belangen
Wie bepaalt de koers van ons energiesysteem? In de praktijk is dat de gevestigde orde, de grote marktpartijen en netbeheerders die vanuit hun bestaande positie veel belang en invloed hebben – logischerwijs, want zij beheren het bestaande netwerk. Vaak hebben ze zelfs de macht vanuit een monopolypositie op een bepaald domein. Veelal zijn hun verdienmodellen gestoeld op zaken als groei, schaal en centralisatie. En juist dat staat soms haaks op de behoefte aan flexibiliteit, lokale oplossingen en decentrale initiatieven.
Daar komt bij: veel investeringen zijn lange termijn beslissingen. Dat maakt partijen voorzichtig. Verandering betekent risico. En risico’s nemen, terwijl je winst moet maken binnen het huidige economische systeem, lijkt voor velen niet houdbaar.
Het moet – en het kan
Dat verandering moeilijk is, betekent niet dat het onmogelijk is. Juist binnen ons netwerk zien we dagelijks hoe het wél kan. Door kleine stappen te combineren met een helder vergezicht. Door pioniers en koplopers te verbinden aan gevestigde partijen. En door gezamenlijk te werken aan nieuwe spelregels – gebaseerd op de wereld die we wíllen bouwen, niet die we hebben geërfd.
De energietransitie is méér dan techniek. Het is een sociaal, juridisch en economisch proces waarin samenwerking de sleutel is. Daarom bouwen we binnen Pioneering aan ecosystemen waarin ketens elkaar versterken, belangen transparant worden gemaakt en partijen samen zoeken naar structurele oplossingen.
Want als we écht willen veranderen, moeten we het systeem mee laten bewegen. En dat begint bij anders kijken.
Jouw rol in de energietransitie
Welke rol pak jij in de energietransitie? Kom in actie! Neem contact op met Erick Wuestman via e.wuestman@pioneering.nl of sluit je aan bij het programma ‘Integrale Wijkverduurzaming’, waarbinnen drie teams werken aan verschillende thema’s uit de energietransitie.
De serie: Breakdown van de energietransitie
Klaar voor een breakdown van de energietransitie? In een serie van inhoudelijke artikelen nemen we je mee in een breakdown van de energietransitie. We ontrafelen we samen de knelpunten, kansen en keuzes die de energietransitie met zich meebrengt. Waar staan we nu? Wat staat ons te wachten? En hoe kijken wij – als netwerk van doeners en denkers – naar de verandering die nodig is?
Blijf op de hoogte van nieuwe artikelen door Pioneering te volgen op LinkedIn en je in te schrijven voor de nieuwsbrief.
